Miejskie obszary funkcjonalne to już dzisiaj duży potencjał współpracy – mogą tylko zyskać po nadaniu formy prawnej

Nasze badanie przeprowadziliśmy we wszystkich miastach wojewódzkich, aby dokładnie przyjrzeć się powiązaniom społeczno-przestrzennym. Istniejący obecnie podział administracyjny Polski nie odzwierciedla codziennych zachowań i potrzeb mieszkańców dużych miast i otaczających je gmin.

Codzienna aktywność mieszkańców obszarów metropolitalnych jest bardzo rozproszona. Miejsce zamieszkania, zatrudnienia oraz realizacji potrzeb konsumpcyjnych i usługowych znajduje się w różnych miejscowościach. W ten sposób, naturalnie, tworzą się miejskie obszary funkcjonalne – które łączą miasta i otaczające je gminy w jeden wspólny organizm. Ich zdefiniowanie pozwala lepiej zrozumieć samorządową rzeczywistość. 

Miejskie Obszary Funkcjonalne tworzą zwarte centra miejskie i powiązane z nimi strefy zurbanizowane, obejmujące gminy miejskie, wiejskie i miejsko-wiejskie. Ich znaczenie w polityce rozwoju terytorialnego rośnie z roku na rok, bo to właśnie tam koncentrują się największe wyzwania, ale i największe szanse rozwojowe kraju. 

To właśnie te obszary w wymierny sposób wpływają na rozwój całego kraju m.in. mają wpływ na wzrost Produktu Krajowego Brutto (PKB) oraz zwiększenie wpływów podatkowych do budżetu państwa.

Dlaczego właśnie teraz poruszamy ten temat? Istotne jest dostrzeżenie potencjału obszarów metropolitalnych w kontekście opracowywanych właśnie Wieloletnich Ram Finansowych UE na lata 2028-2034. Rząd pracuje również nad Strategią Rozwoju Polski do 2035 r., która jest kluczowym dokumentem strategicznym polskiego państwa, określa cele i kierunki rozwoju kraju w wymiarze społecznym, gospodarczym i przestrzennym.

Pamiętajmy, że to w MOF-ach podejmowane są dziś najważniejsze decyzje inwestycyjne – dotyczące transportu, ochrony środowiska, rewitalizacji zdegradowanych przestrzeni czy rozwoju usług społecznych. Jednak żadna z tych decyzji nie może być skuteczna, jeśli nie będzie oparta na współpracy. A ta nie jest ani oczywista, ani łatwa. Wymaga zaufania, wspólnych celów i dobrze zaprojektowanych mechanizmów instytucjonalnych.

Raport jest próbą uchwycenia tej złożonej rzeczywistości. Powstał na podstawie badania przeprowadzonego wśród przedstawicieli 18 największych MOF-ów w kraju. Badanie miało charakter mieszany – łączyło dane ilościowe zebrane w ankietach z pogłębionymi wywiadami grupowymi. Jego celem była diagnoza stanu współpracy, identyfikacja priorytetów i barier, a także zrozumienie, co działa dobrze, a co wymaga poprawy. Wnioski płynące z tego badania to nie tylko materiał analityczny. To głos samorządowców, którzy na co dzień mierzą się z wyzwaniami współpracy metropolitalnej. To także ważny wkład w debatę o przyszłości polityki miejskiej i metropolitalnej w Polsce. 

Z przeprowadzonego badania wyłania się obraz współpracy, która wynika z naturalnej potrzeby powiązanych funkcjonalnie sąsiednich gmin i jest skupiona wokół rozwiązywania wspólnych problemów. To współpraca, która dojrzewa, ale wciąż potrzebuje wsparcia. Respondenci podkreślają kluczową rolę trzech czynników służących współdziałaniu: równości, silnego lidera i stabilności. Samorządy dostrzegają korzyści płynące ze wspólnego działania, jednak napotykają na liczne bariery: brak stabilnego finansowania, niewystarczające ramy prawne, różnice w priorytetach i ograniczone zasoby organizacyjne. Mimo to wiele MOF-ów wypracowało dobre praktyki – od wspólnych projektów infrastrukturalnych, przez systemy koordynatorów, po fora tematyczne i strategie rozwoju ponadlokalnego.

Raport pokazuje, że przyszłość współpracy metropolitalnej zależy od decyzji systemowych. Potrzebne są trwałe rozwiązania legislacyjne – w tym ustawa metropolitalna – które nadadzą MOF-om formalny status, kompetencje i stabilne źródła finansowania. Tylko wtedy możliwe będzie pełne wykorzystanie potencjału tych obszarów – jako motorów rozwoju społecznego, gospodarczego i przestrzennego Polski.