Społeczne

Polska kurczy się i starzeje szybciej niż zakładano. Eksperymentalne szacunki GUS potwierdzają niepokojące perspektywy na przyszłość.

10 grudnia 2025

Nowe, eksperymentalne symulacje demograficzne Głównego Urzędu Statystycznego rzucają nowe światło na przyszłość Polski ostrzegając przed znacznie szybszą depopulacją niż przewidywała oficjalna prognoza z 2023 r. Najgorszy scenariusz zakłada spadek liczby mieszkańców kraju 6 mln do 31,5 mln w 2050 roku. Te niepokojące trendy, wynikające głównie z niskiej dzietności, wzmacniają tezy naszego raportu "Starzejące się miasta", w którym podkreślamy konieczność pilnego dostosowania krajowych i miejskich polityk i dokumentów strategicznych do postępujących przemian demograficznych, w tym starzenia się populacji.

Rewizja scenariuszy: dlaczego oficjalna prognoza straciła na aktualności?

Polska, podobnie jak inne państwa europejskie stoi w obliczu głębokich i długookresowych przemian demograficznych, obejmujących przede wszystkim malejącą dzietność i statystycznie dłuższe trwanie życia. To prowadzi do nasilenia zjawiska starzenia się populacji oraz stopniowego jej kurczenia. Te trendy i ich konsekwencje analizowaliśmy szczegółowo w raporcie „Starzejące się miasta. Przemiany demograficzne prognozowane do 2050 r. a wyzwania największych polskich miast”, opartym na oficjalnej prognozie ludności Głównego Urzędu Statystycznego na lata 2023–2060.

Prognoza ta według głównego scenariusza zakładała spadek liczby mieszkańców w skali całego kraju do 2050 r. o 12% z 37,6 do 33,2 mln osób. W największych polskich miast ubytek liczby ludności miał być mniejszy: o 6% z 6,8 mln mieszkańców w 2023 r. do 6,4 mln w 2050 r.

Nowe opracowanie, choć nie zastępuje oficjalnej prognozy, stanowi istotny sygnał ostrzegawczy w kontekście długofalowego funkcjonowania i rozwoju kraju. Eksperymentalne szacunki wskazują na znacznie ostrzejszy przebieg procesów demograficznych - szybszą i głębszą depopulację niż pierwotnie zakładano.

Eksperymentalna symulacja GUS wskazuje na szybszą depopulację

Biorąc pod uwagę fakt, że dzietność w Polsce w ostatnich latach była wyraźnie niższa niż pierwotnie szacowano, natomiast trwanie życia przewyższało wskaźniki założone w oficjalnym scenariuszu, Główny Urząd Statystyczny dokonał korekty parametrów i opracował eksperymentalną symulację liczby ludności Polski do 2060 r. Uwzględnia ona obserwowany obecnie spadek liczby urodzeń mierzony współczynnikiem TFR (Total Fertility Rate) na poziomie 1,1, czyli kobieta w wieku prokreacyjnym rodzi w Polsce obecnie statystycznie tylko jedno dziecko. Aby populacja się nie kurczyła, współczynnik ten powinien wynosić 2,1 (tzw. zastępowalność pokoleń).

Poza niską dzietnością eksperci wzięli pod lupę wydłużające się trwanie życia (na poziomie scenariusza wysokiego oficjalnej prognozy z 2023 r. tj. 86 lat kobiety, 79 lat mężczyźni). W ten sposób powstały trzy alternatywne perspektywy rozwoju demograficznego naszej populacji (dostępne na razie wyłącznie na poziomie całego kraju). Pokazują one warianty, które mają nam uświadomić, co się stanie, jeśli kluczowe trendy utrzymają się lub zaostrzą.

Wariant: niska dzietność (1,1 TFR), czyli statystycznie na jedną kobietę w wieku prokreacyjnym przypadać będzie jedno dziecko. Scenariusz ten w szczególności pokazuje, jak zmniejszy się ogólna populacja i jak znacząco ubędzie dzieci i młodzieży.
Wariant: dłuższe trwanie życia (86 lat kobiety, 79 lat mężczyźni), czyli oczekiwana długość życia (tj. statystyczny wiek, do którego dożywają noworodki) rośnie szybciej, niż zakładały to poprzednie prognozy. Scenariusz ten w szczególności pokazuje jak duży i jak szybki będzie wzrost liczby oraz udziału osób w wieku emerytalnym w populacji.
Wariant: niska dzietność (1,1 TFR) i dłuższe trwanie życia (86 lat kobiety, 79 lat mężczyźni), czyli połączenie dwóch powyższych symulacji – tj. rodzi się bardzo mało dzieci, a jednocześnie ludzie żyją dłużej. Scenariusz w szczególności pokazuje wyzwania dla sektora usług publicznych w sytuacji kurczącej się populacji dzieci i młodzieży oraz osób w wieku aktywności zawodowej przy jednocześnie rekordowej liczbie osób starszych.

Najbardziej pesymistyczny scenariusz (wariant 1: niska dzietność) zakłada, że liczba ludności kraju może się zmniejszyć z 37,6 mln w 2023 r. do 31,5 mln w 2050 r. (-16%). Jest to znacznie gorszy wynik niż ten zawarty w oficjalnej prognozie bazowej, która szacowała zmniejszenie liczby mieszkańców do 33,2 miliona, czyli o 12%.

Dla porównania, bardziej optymistyczny wariant 3 - łączący niską dzietność z podwyższonym trwaniem życia - przewiduje w tym samym okresie kurczenie się populacji kraju do 32,1 miliona (-15%), czyli o 1 milion mniej mieszkańców niż pokazywały szacunki z 2023 r.

Najbardziej korzystny dla utrzymania populacji okazuje się scenariusz 2 symulacji, koncentrujący się wyłącznie na parametrze wydłużonego trwania życia. W tym wariancie, prognozowana liczba ludności osiąga 34,2 miliona w 2050 r., co plasuje go powyżej pierwotnej prognozy z 2023 roku (+9%). Jednak ze względu na pominięcie zmian w poziomie dzietności, scenariusz ten wydaje się najmniej prawdopodobny.

Eksperymentalne symulacje wzmacniają też tezy przedstawione w naszym raporcie o intensyfikacji procesu starzenia się populacji oraz drastycznych spadkach w kluczowych grupach wieku: dzieci i młodzieży (0-17 lat) oraz dorosłych w wieku produkcyjnym (18-59/64 lata).

Jeszcze mniej dzieci i młodzieży

Nowe szacunki GUS-u uwzględniające wskaźnik niskiej dzietności wskazują na jeszcze większe spadki liczby dzieci i młodzieży, niż te wskazywane w oficjalnej prognozie ludności z 2023 r.

W obu scenariuszach zakładających niską dzietność do 2050 r. grupa dzieci i młodzieży skurczy się o 3 mln (z 6,9 do 3,9 mln), tj. spadek o 43%. Nieco lepszą sytuację demograficzną pod względem liczby dzieci przedstawiała oficjalna prognoza, według której liczba osób w wieku przedprodukcyjnym zmniejszy się o niecałe 2 mln do 5,1 mln w 2050 r., czyli o 25%.

Tak skrajny scenariusz oznacza istotne wyzwania oświatowe. Jak wskazywaliśmy w raporcie „Starzejące się miasta” zarówno w skali kraju, jak i miast UMP niezbędne staje się elastyczne podejście do reorganizacji sieci placówek opiekuńczych i edukacyjnych i dostosowanie ich do zmieniającej się demografii poprzez bieżącą analizę zmian ludnościowych na poziomie lokalnym – nie tylko gminnym - a nawet dzielnicowym czy osiedlowym.

Kurczenie się grupy osób w wieku aktywności zawodowej (18–59/64 lata)

Eksperymentalne symulacje GUS sugerują, że oficjalna prognoza z 2023 r. niedoszacowuje skalę spadku liczby osób w wieku produkcyjnym. Pierwotnie prognozowany spadek wielkości tej grupy o 23% (z 22,0 do 16,9 mln) w nowych scenariuszach niższej dzietności pogłębia się do 25% (16,4mln).

Na tle tych prognoz korzystniej wypadają największe polskie miasta – oficjalne szacunki wskazują na 15% spadek liczby mieszkańców w tym wieku do 2050 roku. Choć jest to mniej niż w przypadku populacji kraju (zarówno w scenariuszu oficjalnym, jak i eksperymentalnym), wciąż oznacza to poważne wyzwania dla samorządów, zwłaszcza w kontekście kurczenia się zasobów ludzkich i rosnących kosztów utrzymania infrastruktury miejskiej i usług publicznych, takich jak transport, szkoły czy placówki opieki.

Spadek liczby osób w wieku produkcyjnym, ze względu na brak pracowników, silnie wpłynie na lokalne rynki pracy, ale też na możliwość zapewnienia usług publicznych w przyszłości. Będzie to też skutkować mniejszymi wpływami do budżetów miast z tytułu podatków (PIT, CIT). Aby przeciwdziałać ryzyku niedoborów na rynku pracy i łagodzić konsekwencje nadchodzących zmian, kluczowe będzie zachęcanie do pozostawania w pracy osób starszych czy tworzenie rozwiązań sprzyjających podejmowaniu zatrudnienia przez imigrantów.

Jeszcze więcej seniorów

Prognozowana rosnąca długość życia dla osób urodzonych w 2022 r. sięgająca 86 lat dla kobiet oraz 79 lat dla mężczyzn wpłynie na nasilenie się procesu starzenia się ludności. Eksperymentalny scenariusz niskiej dzietności i podwyższonego trwania życia przewiduje jeszcze większy przyrost grupy seniorów w Polsce niż oficjalna prognoza. Zakłada on, że do 2050 r. przybędzie 3 mln osób w wieku emerytalnym (z 8,8 do 11,8 mln, tj. +34%). Jest to o 600 tys. więcej niż w prognozie z 2023 r., gdzie zakładano 11,2 mln seniorów w 2050 r.

Jednocześnie najszybciej rosnącą grupą będą osoby w wieku sędziwym, tj. 80 lat i więcej. Jak wskazują najnowsze eksperymentalne szacunki GUS - do 2050 r. podwoi się liczba osób w tym wieku (z 1,6 mln w 2023 r. do 3,3 mln), przekraczając dane z prognozy z 2023 r. o 0,3 mln.

Jak podkreślaliśmy w raporcie „Starzejące się miasta” nasilony proces starzenia się populacji oznacza poważne wyzwanie dla samorządów, które będzie wymagać kompleksowego podejścia, w celu zapewnienia osobom starszym godnego i samodzielnego życia.

Usługi na rzecz tej grupy powinny uwzględniać specyficzne potrzeby wynikające z wieku, kondycji zdrowotnej, sytuacji rodzinnej czy finansowej. Generalnie, w pierwszej fazie okresu senioralnego, przy stosunkowo dobrym zdrowiu, kluczowe będą usługi skoncentrowane na jak najdłuższym utrzymaniu aktywności zawodowej i społecznej mieszkańców oraz monitorowaniu ich stanu zdrowia. W odpowiedzi na potrzeby starszej grupy seniorów – często osób bez wsparcia wśród najbliższych oraz tych, którzy zmagają się z ciężkimi, przewlekłymi chorobami coraz ważniejsze będą usługi i świadczenia opiekuńczo-pielęgnacyjne. W tym kontekście istotne będą: zwiększenie dostępności oraz jakości usług medycznych, zarówno w ramach POZ, jak i w ramach opieki specjalistycznej – geriatrycznej, rozwijanie usług opiekuńczych w ramach opieki długoterminowej, opieki wytchnieniowej czy świadczonej przez DPS-y; rozszerzanie usług środowiskowych i rehabilitacyjnych czy usług w zakresie pomocy psychologicznej i asystencji osobistej, w celu utrzymania jak najdłuższej samodzielności seniorów.

Nowe scenariusze są alarmujące i mają szczególne znaczenie dla największych ośrodków miejskich. Tempo i głębokość prognozowanych zmian bezpośrednio wpłyną na długookresowe strategie rozwoju miast oraz wymusi konieczność pilnego dostosowania usług publicznych do zmieniających się potrzeb ich mieszkańców. Eksperymentalne symulacje uwzględniające niedoszacowane wcześniej tendencje (zwłaszcza w zakresie dzietności) dają samorządom i administracji centralnej narzędzie do rzeczywistej oceny ryzyka wystąpienia bardziej niekorzystnych scenariuszy demograficznych. Pozwalają one na bardziej efektywne monitorowanie i projektowanie polityk publicznych w obliczu dynamicznych przemian. Dostarczają również ważnego kontekstu do dyskusji na temat długofalowych strategii rozwoju miast i kraju. Dane te stanowią swoisty test skrajnych wyzwań dla systemów publicznych, takich jak edukacja, opieka zdrowotna czy rynek pracy – umożliwiając wczesne identyfikowanie obszarów wymagających natychmiastowych reform.

Społeczne

Anna Sobestjańska

Przeczytaj równieżCofnij

Polska kurczy się i starzeje szybciej niż zakładano. Eksperymentalne szacunki GUS potwierdzają niepokojące perspektywy na przyszłość.

Przyszłość naszych miast – co nas czeka do 2050 roku? Raport UMP