Polityka społeczna

Potrzeba zmian w finansowaniu działań przeciw uzależnieniom

Cofnij

Potrzeba zmian w finansowaniu działań przeciw uzależnieniom

2 listopada 2026

Profilaktyka uzależnień coraz rzadziej dotyczy tylko jednego problemu. Tymczasem sposób finansowania takich działań nadal opiera się głównie na rozdzieleniu środków przeznaczonych na przeciwdziałanie problemom związanym z alkoholem oraz używaniem substancji psychoaktywnych. Komisja ds. polityki społecznej i ochrony zdrowia oraz Komisja Skarbników Unii Metropolii Polskich wskazują, że obecny system nie odpowiada już współczesnym potrzebom ani praktyce samorządów.

Komisje UMP postulują rozpoczęcie prac nad zmianą przepisów. Celem jest większa elastyczność finansowania działań, przy jednoczesnym zachowaniu przejrzystości i kontroli nad wydawaniem środków publicznych. Chodzi także o uproszczenie sprawozdawczości i ograniczenie dodatkowych obowiązków administracyjnych.

Dziś środki na profilaktykę są dzielone głównie na działania związane z przeciwdziałaniem uzależnieniom od alkoholu oraz od substancji psychoaktywnych. Tymczasem coraz więcej programów profilaktycznych obejmuje różne rodzaje uzależnień i nie da się ich przypisać tylko do jednej z tych kategorii.

Profilaktyka obejmuje m.in. ograniczanie zachowań ryzykownych, wzmacnianie kompetencji społecznych i emocjonalnych oraz wczesne rozpoznawanie problemów. Wiele działań kierowanych jest do tych samych grup odbiorców i wykorzystuje podobne mechanizmy, niezależnie od rodzaju uzależnienia.

Od 2022 roku gminne programy obejmują również uzależnienia behawioralne. Obecna klasyfikacja budżetowa nie wskazuje jednak wprost, jak finansować takie działania. To utrudnia planowanie i rozliczanie programów łączących kilka obszarów jednocześnie.

Problemy często występują razem

Uzależnienia od alkoholu, innych substancji psychoaktywnych czy zachowania ryzykowne często współwystępują. Dlatego kluczowe powinno być rozpoznanie potrzeb odbiorców, a nie przypisanie działania do jednej substancji.

Obecny system może prowadzić do sztucznego dzielenia programów, które w praktyce tworzą jedną całość. Widać to m.in. w działaniach dotyczących nikotyny, w tym papierosów elektronicznych. Szczególnie w przypadku dzieci i młodzieży profilaktyka dotycząca alkoholu, narkotyków i nikotyny często opiera się na tych samych mechanizmach i jest kierowana do tych samych grup. Podobnie jest z uzależnieniami behawioralnymi.

Więcej formalności, mniej elastyczności

Obecne zasady wpływają nie tylko na sposób księgowania wydatków, ale również na planowanie lokalnej polityki społecznej i zdrowotnej.

Samorządy muszą przypisywać kompleksowe działania do określonych kategorii, dzielić wydatki i szczegółowo je rozliczać. To oznacza dodatkowe obowiązki związane z planowaniem, sprawozdawczością i kontrolą. Może też prowadzić do sytuacji, w której konstrukcja programu wynika bardziej z zasad finansowania niż z rzeczywistych potrzeb mieszkańców.

Potrzebny bardziej elastyczny system

Komisje UMP proponują rozpoczęcie prac nad modelem, który pozwoli bardziej elastycznie wykorzystywać środki na przeciwdziałanie uzależnieniom, przy zachowaniu przejrzystości i kontroli nad finansami publicznymi.

UMP nie wskazuje jednego konkretnego rozwiązania. Najważniejsze jest stworzenie takiego systemu finansowania, który pozwoli samorządom prowadzić kompleksowe działania profilaktyczne bez konieczności przypisywania ich wyłącznie do jednego rodzaju uzależnienia.

Warto też rozważyć zmianę nazewnictwa. Określenie „Zwalczanie narkomanii” nie oddaje w pełni współczesnego charakteru działań, które obejmują profilaktykę, edukację, pomoc i terapię.

Postulowane zmiany są spójne z kierunkiem reform z ostatnich lat. Zamiast odrębnych programów dotyczących alkoholu i narkotyków funkcjonuje dziś jeden gminny program, a dwie instytucje zajmujące się tymi obszarami połączono w Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.

Zdaniem komisji UMP także sposób finansowania powinien podążać w tym kierunku. Celem jest bardziej racjonalne i elastyczne wykorzystanie środków oraz lepsze dopasowanie działań do rzeczywistych potrzeb mieszkańców.

Do pobrania