Z wrześniowego posiedzenia Komisji Wspólnej

Komisja Wspólna obradowała 24 września br., w siedzibie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie. Posiedzeniu przewodniczyli Mieczysław Kieca, prezydent Wodzisławia Śląskiego, który przez najbliższe 9 miesięcy będzie tą funkcję sprawował jako przedstawiciel Ogólnopolskiego Porozumienia Organizacji Samorządowych (OPOS) oraz Przemysław Koperski, wiceminister infrastruktury (w zastępstwie wiceministra spraw wewnętrznych i administracji Tomasza Szymańskiego). 

O zmianie granic gmin w Polsce i Europie

Podczas ostatniego posiedzenia Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu zaprezentowano raport Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego (NIST) dotyczący zmian granic jednostek samorządu terytorialnego w Polsce oraz w wybranych krajach europejskich

Zmiany granic jednostek samorządu terytorialnego to jedno z najbardziej drażliwych zagadnień polityki lokalnej. Choć reformy podziału terytorialnego są nieuniknione, niemal zawsze wywołują silne emocje społeczne. 

– Europejska Karta Samorządu Lokalnego jasno wskazuje, że każda zmiana granic społeczności lokalnej powinna być poprzedzona konsultacjami z mieszkańcami – najlepiej w formie referendum, jeśli pozwala na to krajowe ustawodawstwo – podkreślił prof. Paweł Swianiewicz, dyrektor NIST. – Jeśli chcemy być zgodni nie tylko z literą, ale i duchem tej Karty, referendum powinno być podstawowym narzędziem konsultacyjnym.

Ekspert zwraca uwagę, że reformy terytorialne należą do najtrudniejszych politycznie. – Zawsze budzą kontrowersje. Mieszkańcy obawiają się utraty lokalnej tożsamości, marginalizacji interesów, a lokalni politycy często sprzeciwiają się zmianom, które mogą oznaczać likwidację stanowisk – mówił prof. Swianiewicz.

Przykłady z Europy pokazują, że emocje wokół zmian granic nie są wyłącznie polską specyfiką. W Szwecji reforma z lat 70. doprowadziła do strajku głodowego mieszkańców likwidowanej gminy Dorotea. W niemieckiej Turyngii miały miejsce największe demonstracje uliczne od czasu upadku muru berlińskiego. W Estonii sąd konstytucyjny zablokował jedno z planowanych połączeń gmin, a w Albanii i Macedonii opozycja organizowała blokady i bojkoty.

– Mimo tych trudności, w latach 2000–2020 aż w 23 krajach europejskich liczba gmin zmieniła się o ponad 5%. To pokazuje, że reformy są możliwe – ale wymagają odpowiednich procedur i społecznego mandatu – zaznaczył dyrektor NIST.

W wielu krajach konsultacje dotyczą nie tylko mieszkańców, ale także przedsiębiorców i właścicieli nieruchomości. Pojawiają się też rozróżnienia między zmianami „małymi” i „dużymi” – np. jeśli zmiana dotyczy ponad 10% powierzchni lub ludności, obowiązują inne procedury. W niektórych państwach dopuszczalne są zmiany tylko po obrysie jednostek pomocniczych – w Polsce byłoby to np. po granicach sołectw.

 – Reforma granic gmin to nie tylko kwestia administracyjna, ale społeczna i tożsamościowa. Dlatego musi być prowadzona z pełnym poszanowaniem głosu mieszkańców – podsumowuje prof. Swianiewicz.

Prowizja raczej dwudziestopięcioprocentowa 

Kolejnym punktem „spraw różnych” posiedzenia była informacja Ministerstwa Rozwoju i Technologii o podjętych działaniach i propozycjach w temacie uregulowania kwestii dotyczących transakcji realizowanych w trybie art. 32 oraz art. 198g ustawy o gospodarce nieruchomościami. 

Problem dotyczy w szczególności przekształcania prawa użytkowania wieczystego w prawo własności oraz sprzedaży nieruchomości na rzecz użytkownika wieczystego. Kluczową kwestią pozostaje wysokość prowizji – 5% czy 25%.

Do 2023 roku stosowanie stawki 25% nie budziło zastrzeżeń, jednak gwałtowny wzrost liczby transakcji w ostatnim roku wywołał wątpliwości interpretacyjne, zwłaszcza wśród wojewodów i administracji rządowej. Ustawa nie wskazuje jednoznacznie podstawy prawnej dla stosowania wyższej stawki, co rodzi ryzyko odpowiedzialności finansowej po stronie starostów.

- Projekt ustawy doprecyzowującej tę kwestię został zgłoszony do wykazu prac legislacyjnych rządu. Resort opowiada się za utrzymaniem stawki 25%, jednak ostateczna Kolejnym punktem „spraw różnych” posiedzenia była informacja Ministerstwa Rozwoju i Technologii o podjętych działaniach i propozycjach w temacie uregulowania kwestii dotyczących transakcji realizowanych w trybie art. 32 oraz art. 198g ustawy o gospodarce nieruchomościami. 

Problem dotyczy w szczególności przekształcania prawa użytkowania wieczystego w prawo własności oraz sprzedaży nieruchomości na rzecz użytkownika wieczystego. Kluczową kwestią pozostaje wysokość prowizji – 5% czy 25%.

Do 2023 roku stosowanie stawki 25% nie budziło zastrzeżeń, jednak gwałtowny wzrost liczby transakcji w ostatnim roku wywołał wątpliwości interpretacyjne, zwłaszcza wśród wojewodów i administracji rządowej. Ustawa nie wskazuje jednoznacznie podstawy prawnej dla stosowania wyższej stawki, co rodzi ryzyko odpowiedzialności finansowej po stronie starostów.

decyzja wymaga uzgodnień z Ministerstwem Finansów, które obecnie pełni również funkcję Ministerstwa Gospodarki. Z uwagi na zmiany organizacyjne i personalne, decyzja nie została jeszcze podjęta – poinformował Tomasz Lewandowski, wiceminister rozwoju i technologii. 

Strona samorządowa wyraziła zaniepokojenie długim horyzontem czasowym dla wdrożenia relatywnie prostej zmiany oraz wskazała na przypadki kierowania starostów przed komisje dyscyplinarne. Zaapelowano o przyspieszenie procesu legislacyjnego.

Ustawę o pomorskiej metropolii zaopiniuje Zespół

Komisja Wspólna Rządu i Samorządu Terytorialnego (KWRiST) wyraziła zgodę na przekazanie projektu ustawy o Związku Metropolitalnym w województwie pomorskim do opiniowania przez Zespół ds. Ustrojów Samorządu, Obszarów Miejskich i Metropolitalnych, który został upoważniony do wydania opinii wiążącej.

Projekt ustawy, przygotowany przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, ma kluczowe znaczenie dla dalszego rozwoju współpracy metropolitalnej w regionie pomorskim. W związku z tym strona samorządowa KWRiST podkreśliła konieczność pilnego procedowania dokumentu.

- To projekt o fundamentalnym znaczeniu dla samorządności metropolitalnej. Dlatego apeluję, aby posiedzenie zespołu zostało zwołane możliwie jak najszybciej, najlepiej już w przyszłym tygodniu. Nie możemy pozwolić sobie na zwłokę – powiedział Marek Wójcik, sekretarz strony samorządowej KWRiST.

Opinia pozytywna, opinia negatywna

W trakcie wrześniowego posiedzenia Komisja Wspólna Rządu i Samorządu Terytorialnego wyraziła swoje stanowisko na temat 32 projektów ustaw i rozporządzeń. Większość aktów prawnych zostało zaopiniowanych pozytywnie, w tym projekt ustawy o zmianie ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego (UD304), który zakłada bardziej precyzyjne naliczanie dochodów z podatku CIT dla konkretnych samorządów, a także przeliczenie według zaktualizowanych danych podatku CIT oraz potrzeb oświatowych. 

Dziękując Hannie Majszczyk, wiceminister finansów za dobrą współpracę nad tym projektem strona samorządowa zaapelowała jednocześnie o pilne udostępnienie symulacji finansowych na 2026 rok dla wszystkich jednostek samorządu terytorialnego. – Chcielibyśmy jak najszybciej dowiedzieć się, jakie środki są planowane dla każdej JST – zaznaczył Marek Wójcik, sekretarz strony samorządowej. Wniósł również o korektę danych dotyczących wzrostu dochodów, uwzględniając niedobory z PIT i CIT za lata 2024–2025.

Wiceminister finansów Hanna Majszczyk zapewniła, że resort jest otwarty na dialog i zobowiązał się do szybkiego przekazywania danych – w trybie „niecierpiącym zwłoki”. Zastrzegła jednak, że wyliczenia dla blisko 3 tys. JST wymagają czasu, choć resort planuje ich publikację przed 15 października.

Negatywną opinię otrzymał natomiast (jako jedyny) projekt rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości zmieniającego rozporządzenie w sprawie nieodpłatnej pomocy prawnej oraz nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego (B890).

Natomiast projekt ustawy o zmianie ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków oraz ustawy – Prawo wodne (UD48) Komisja Wspólna odesłała do Zespołu ds. infrastruktury, urbanistyki i transportu z upoważnieniem do wydania opinii wiążącej. Strony rządowa i samorządowa zgodziły się bowiem, że ten ważny projekt regulujący m.in. zasady ustalania taryf za wodę i ścieki wymaga doprecyzowania. Niezbędne są dodatkowe ustalenia dotyczące mechanizmu regulacji taryf, wskaźnika inflacyjnego, zakresu kompetencji regulatora oraz przeglądu proponowanych rozwiązań, który powinien znaleźć się w ocenie skutków regulacji.

W trakcie posiedzenia strona samorządowa KWRiST odstąpiła od opiniowania trzech projektów ustaw. Były to: 

• projekt ustawy o zmianie ustawy o promowaniu wytwarzania energii elektrycznej w morskich farmach wiatrowych oraz niektórych innych ustaw (UD162) (Ministerstwo Klimatu i Środowiska);
• projekt ustawy o utworzeniu Parku Narodowego Doliny Dolnej Odry (Ministerstwo Klimatu i Środowiska);
• projekt ustawy o bonie ciepłowniczym oraz o zmianie niektórych innych ustaw (UD286) (Ministerstwo Energii).

Powodem było przyjęcie w/w projektów przez rząd bez opinii KWRiST, czyli wbrew obowiązującym procedurom legislacyjnym. Strona samorządowa wyraziła głębokie zaniepokojenie takim trybem działania, wskazując na narastający problem pomijania KWRiST przez niektóre resorty. Rozważa też działania prawne, w celu wyegzekwowania przestrzegania ustawowych zasad współpracy między rządem a samorządem.